GEMİ ADAMI İŞ KAZASI VE TAZMİNAT HAKLARI

Gemi Adamı İş Kazası Nedir?

Gemi adamı iş kazası, bir diğer deyişle denizci iş kazası, denizcilik sektöründe çalışan bir gemi personelinin gemide veya gemiyle bağlantılı bir görevin ifası sırasında ani, beklenmedik bir olay sonucu bedensel veya ruhsal olarak zarar görmesi hâlidir. Bu tanım, kara iş hukukundaki iş kazası kavramından daha geniştir; zira denizcilik faaliyetleri doğası gereği çok daha fazla tehlike içerir ve bu nedenle iş kazası kabulü gemi çalışanı lehine yorumlanır.

Yıllardan beridir hizmetini vermiş olduğumuz bu alan hakkında kapsamlı olarak okuyucularımızı bilgilendireceğiz. Metinde eksik olduğunu düşündüğünüz bir konu bulunması halinde bizlerle iletişime geçebilir ve konuyu ayrıca değerlendirmesini birlikte yapabilir ve yazımıza ekleyebiliriz.

Bu nedenle ulusal ve uluslararası mevzuatlar, gemi adamlarını diğer sektör çalışanlarından ayrı bir hukuki koruma kategorisine almıştır. Bir olayın “deniz iş kazası” sayılması; geminin bayrağı, kazanın yeri, gemi adamının görevi ve gemi ile olan bağının kesilip kesilmediği gibi unsurlar değerlendirilerek yapılır. Yüksek aranma hacmine sahip “deniz iş kazası nedir”, “denizde iş kazası hangi durumlarda kabul edilir”, “gemi adamının kaza hakları nelerdir” gibi önemli soruların cevabı aşağıda ayrıntılı biçimde açıklanmıştır.

Gemi Adamı Kimdir? (Hukuki Tanım)

854 Sayılı Deniz İş Kanunu’na göre gemi adamı; bir hizmet akdine dayanarak gemide çalışan kaptan, zabit, tayfa, makinist, teknisyen, kamarot, aşçı ve benzeri tüm personeli ifade eder. Gemi üzerinde işveren adına fiilen çalışan herkes, hukuken gemi adamı statüsündedir ve bu statü, iş kazası hâlinde geniş koruma sağlar. Bunun yanında tersane ve liman çalışanları da aynı kategoridedir. 

Denizcilerin İş Kazası Şartları Nelerdir?

Bir olayın gemi adamı iş kazası veya denizci iş kazası olarak kabul edilmesi için öğeleri:

• Olayın ani ve öngörülemez olması,
• Gemi üzerinde veya gemiyle bağlantılı bir iş sırasında gerçekleşmesi,
• Gemi adamının bedensel veya ruhsal zarar görmesi,
• İşin yürütümü ile illiyet(ilgililik bağı) bağı kurulabilmesi,

şeklinde özetlenebilir. Denizde meydana gelen doğal tehlikeler (fırtına, dalga çarpması gibi) dahi kazanın iş kazası olarak kabul edilmesine engel değildir.

Türk Bayraklı Gemide Gemi Adamı İş Kazası Hakları

Türk bayraklı gemide çalışan gemi adamı iş kazası geçirdiğinde, 854 Sayılı Deniz İş Kanunu, Türk Ticaret Kanunu, SGK mevzuatı ve Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır. En önemli koruma, TTK’nın öngördüğü donatanın kusursuz sorumluluğudur. Bu ilkeye göre donatan, kusuru olmasa dahi gemi adamı iş kazasından doğan zararlardan sorumlu tutulabilir.

SGK’ya bildirim zorunludur; geçici ve sürekli iş göremezlik ödenekleri bağlanabilir. Ayrıca gemi adamı, işverene karşı maddi ve manevi tazminat davası açma hakkına sahiptir.

Yabancı Bayraklı Gemide Gemi Adamı İş Kazası Hakları

Yabancı bayraklı gemide çalışan Türk denizciler için iş kazası süreçleri çok ulusludur. Kazanın ardından ITF toplu iş sözleşmeleri, MLC 2006 hükümleri, bayrak devleti hukuku, iş sözleşmesi hükümleri ve çoğu kez Türk mahkemeleri devreye girer. Bu çok katmanlı yapı, çoğu zaman tazminatın yerli gemilere göre çok daha yüksek olmasını sağlar.

• Yerli bayraklı gemide SGK güvencesi + donatanın kusursuz sorumluluğu + ulusal tazminat hükümleri uygulanır.

• Yabancı bayraklı gemide ITF, MLC 2006 ve PNI kulüpleri devreye girer; tazminatlar çoğunlukla USD üzerinden ve çok daha yüksek seviyelerde ödenir.

• Her iki durumda da kazanın doğru raporlanması, delillerin toplanması, güçlü ve referanslı bir mail trafiği ve hukuki sürecin özenle yürütülmesi gereklidir.

 

ITF – MLC – PNI Sigortalarında Tazminat Yapısı

ITF sözleşmelerine tabi gemilerde ölüm ve tam iş göremezlik hâllerinde tazminatlar çoğunlukla 150.000 – 425.000 USD aralığındadır. MLC 2006 ise gemi adamının çalışma koşullarını ve iş kazası sonrası haklarını uluslararası standartlara bağlar. Asıl ödeme güvencesi ise P&I sigorta kulüpleridir. P&I sigortası, tedavi giderlerini, repatriation süreçlerini, ekonomik kayıpları ve tazminatları karşılayan global bir sigorta yapısıdır.

Yabancı bayraklı gemilerin büyük çoğunluğu, donatanların sorumluluklarını güvence altına almak amacıyla PNI Kulüpleri olarak bilinen uluslararası sigorta mekanizmalarına üyedir.

PNI sigortası, gemi adamı iş kazası veya deniz iş kazasında:

• Tedavi giderlerini,

• Repatriation (ülkeye dönüş masraflarını),

• Geçici konaklama masraflarını,

• Kaybedilen gelir ödemelerini,

• Ölüm ve sürekli iş göremezlik tazminatlarını,(esas tazminat alacağı)

• Hukuki masrafları,

• Gemiye dair sorumlulukları

karşılayan son derece güçlü global bir sigorta türüdür. Bir Türk denizcisinin yabancı bayraklı gemide iş kazası geçirmesi halinde çoğu ödeme, işveren değil PNI sigorta kulübü tarafından yapılmaktadır. Bu da denizci açısından tahsilatın daha güvenli ve hızlı olmasını sağlar.

Gemi Adamı İş Kazasında Tazminat Nasıl Hesaplanır?

Türk bayraklı gemilerde tazminat hesaplaması; gemi adamının yaşı, maaşı, mesleki gelişim potansiyeli, iş göremezlik oranı ve kusur durumu dikkate alınarak aktüerya bilirkişiler tarafından yapılır. Yabancı bayraklı gemilerde ise ITF tarifeleri ve P&I kulüplerinin ödeme ölçütleri esas alınır ve ödemeler genellikle USD cinsinden yapılır. ITF limiti üstündeki alacaklar için de Türkiye veya bayrak ülkesinde ayrıca dava açılmaktadır. Bizim önerimiz öncelikle sigorta şirket limitinin alınması ve sonrasında artan bakiye haklar için dava açılması yönündedir. Zira gemi adamının sağlık sorunları sebebiyle uzun süre, bazen tamamen seferden men olması sebebiyle ekonomik güçlüğü ön ödemelerle toparlanmakta, sonra esas tazminat kalemleri için ulusal ve yerel anlamda mücadele verilmektedir.

Gemi Adamı İş Kazasında Hukuki Süreç (A’dan Z’ye)

Kaza durumunda öncelikli adımlarımız konunun uzun bir yargı seyrine girmesindense, sigorta şirketine bildirim, diyalog ve hakların kullanılması baskısı ile sulh ile neticelenmesi yönündedir. Gemi adamı iş kazasında hukuki süreç; kaza raporunun düzenlenmesi, logbook’a işlenmesi, delillerin korunması, tanık beyanlarının alınması, SGK bildirimi (yerli gemilerde), işverene resmi ihbar, gerekiyorsa konsolosluktan destek alınması ve tazminat sürecinin başlatılması adımlarını içerir. 

Kazanın yabancı bayraklı gemilerde ve uluslarası sularda-başka ülke sularında gerçekleşmesi halinde ise kıyasen ITF ten yargılama mercii istenilebilmekte veya doğrudan kazanın gerçekleştiği bağlı ülke yargılamasına gidilebilmektedir. Türk yargısının kararlarının BM ve G30 ülkelerinde %98 oranında kabul edilmesi sebebiyle Türk vatandaşlarının davalarını Türkiye de açmalarını genellikle tavsiye etmekteyiz.

Yetkili mahkeme çoğu durumda Türk mahkemeleridir; özellikle iş sözleşmesinin Türkiye’de imzalanması, işverenin Türkiye’de acente bulundurması veya zararın Türkiye’de sonuç doğurması hâlinde Türk yargısı yetkilidir.

Gemi Adamı İş Kazasında En Önemli Unsur Geminin Bayrağıdır

Gemi adamı iş kazası hukuki olarak son derece teknik bir alandır. Türk bayraklı gemilerde SGK güvencesi, donatanın kusursuz sorumluluğu ve ulusal tazminat hükümleri geçerliyken, yabancı bayraklı gemilerde ITF, MLC 2006 ve P&I sigortaları devreye girer ve tazminat tutarları çoğunlukla çok daha yüksek olur. Bu nedenle her gemi adamı iş kazası, uzmanlık gerektiren özel bir hukuki inceleme ile yürütülmelidir.

Zira; kaptan, donatan, acente ve sigorta şirketleri ile mail trafiği, hangi ülkenin hangi belgeyle işlem yaptığı, aktif sendika varsa bu yöndeki haklar, işçinin indirildiği liman ülkesindeki medikal işlemlerindeki belgelerin toplanması tek başına ayrı birer tecrübe isteyen süreçlerdir. 

 

İncelenecek çokça konu olması ve metnin dağınık olmaması için aşağıdaki sıkça sorulan sorulardan biri sizin için uygunsa bize ulaşabilirsiniz. 

1. Deniz iş kazası nedir?

Deniz iş kazası, gemi adamının gemide, gemi donatanının emri altında çalışırken veya işyeri sayılan eklentilerde meydana gelen, bedensel veya ruhsal bütünlüğünü zarara uğratan ani olaydır. 8536 sayılı Deniz İş Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu hükümlerine tabidir.

2. Gemi adamı iş kazası nasıl ispatlanır?

• Jurnal (Logbook) Kayıtları: Kaza anının gemi jurnaline işlenmesi en temel delildir.

• Liman ve Sahil Güvenlik Tutanakları: Kaza sonrası tutulan resmi inceleme raporları.

• Tıbbi Raporlar: Hastane sevk belgeleri, epikriz raporları ve muayene evrakları.

• Tanık Beyanları ve Görsel Deliller: Güverte çalışanlarının ifadeleri, mesajlaşmalar, fotoğraf ve kamera kayıtları.

3. Yabancı bayraklı gemide çalışan Türk işçi hangi ülkenin hukukuna tabi olur?

Taraflar iş sözleşmesinde uygulanacak hukuku seçebilirler. Sözleşmede seçim yoksa, MÖHUK m. 27 uyarınca işin mutat olarak ifa edildiği ülke hukuku veya işveren merkezinin bulunduğu ülke hukuku uygulanır. Ancak Türk kamu düzenini ilgilendiren emredici kurallar ve Türkiye'de açılan davalarda Türk işçi lehine koruyucu hükümler dikkate alınır.

4. ITF tazminatı kaç dolar?

ITF (Uluslararası Taşıma İşçileri Federasyonu) toplu iş sözleşmelerine (CBA) göre ödenen tazminatlar sabittir.

• Ölüm Tazminatı: Sözleşme tipine göre ortalama 100.000 USD - 150.000 USD arasındadır (bağımlı çocuk başına ek ödeme yapılır).

• Sürekli Sakatlık: %100 maluliyet durumunda 150.000 USD - 200.000 USD bareminden başlar, sakatlık oranına göre orantılı ödenir.

5. P&I sigortası hangi zararları karşılar?

P&I (Protection & Indemnity) kulüp sigortası, donatanın 3. kişilere ve gemi adamlarına karşı hukuki sorumluluklarını teminat altına alır:

• Bedensel yaralanma, maluliyet ve ölüm tazminatları,

• Tedavi, hastane ve ilaç masrafları,

• Repatriation (yurda iade) ve cenaze nakil giderleri,

• Çatma (çarpışma) ve çevre kirliliği zararları.

6. Deniz iş kazasında SGK hakları nelerdir?

Türk bayraklı gemide çalışan veya SGK kapsamındaki denizciler için:

• Geçici İş Göremezlik Ödeneği: İstirahatli olunan dönem için günlük iş göremezlik ödeneği,

• Sürekli İş Göremezlik Geliri: Meslekte kazanma gücü kaybı %10 ve üzeri ise aylık bağlanması,

• Hak Sahiplerine Ölüm Aylığı ve Cenaze Ödeneği: Ölümlü kazalarda geride kalanlara bağlanan gelirler.

7. Gemi adamı yaralandığında işveren ne yapmak zorunda?

İşveren (donatan/kaptan):

1. Derhal ilk yardımı sağlamak ve en yakın limana tıbbi tahliyeyi gerçekleştirmek,

2. Kazayı gemi jurnaline kaydetmek ve ilgili Liman Başkanlığına bildirmek,

3. Bütün tedavi, iaşe, ibate ve yurda iade (repatriation) masraflarını karşılamakla yükümlüdür.

8. Deniz iş kazası ölüm tazminatı nasıl hesaplanır?

Ölüm tazminatı (Destekten Yoksun Kalma Tazminatı), ölen gemi adamının:

• Kazadaki kusur oranı,

• Kazanç durumu (net maaş + yan haklar),

• Muhtemel kalan ömrü ve geride kalan hak sahiplerinin (eş, çocuk, anne-baba) yaşları ile destek süreleri dikkate alınarak aktüeryal hesaplama ile belirlenir.

9. Sürekli iş göremezlik oranı nasıl belirlenir?

Kaza sonrası tedavi süreci tamamlandıktan sonra, Adli Tıp Kurumu veya Tam Teşekküllü Üniversite/Eğitim Araştırma Hastaneleri Sağlık Kurulları tarafından Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Yönetmeliği çerçevesinde hazırlanan maluliyet raporu ile belirlenir.

10. Yabancı gemide kaza geçiren Türk denizci Türkiye’de dava açabilir mi?

Evet. MÖHUK m. 44 uyarınca, iş sözleşmesinden doğan davalar işçinin yerleşim yeri (ikametgahı) mahkemelerinde açılabilir. Türk gemi adamı, Türkiye'deki kendi ikametgah mahkemesinde veya yabancı donatanın Türkiye'deki temsilcisine/aracı firmasına karşı dava açma hakkına sahiptir.

11. Logbook kaydı yoksa tazminat alınabilir mi?

Evet, alınabilir. Jurnal kaydının tutulmaması kaptanın ve donatanın ihmalidir; mağdurun tazminat hakkını ortadan kaldırmaz. Kaza; hastane giriş kayıtları, tanık ifadeleri, mesajlaşmalar, liman otoritelerinin belgeleri ve survey raporları ile ispat edilebilir.

12. Gemi adamı meslek hastalığı iş kazasına girer mi?

Meslek hastalığı ve iş kazası hukuken ayrı kavramlar olmakla birlikte, gemideki olumsuz çalışma şartlarından (kimyasal maruziyeti, gürültü, bel/boyun fıtıkları, asbest vb.) kaynaklanan meslek hastalıklarında da donatanın kusur sorumluluğu ve tazminat yükümlülüğü tıpkı iş kazalarında olduğu gibi doğar.

13. Fırtınada yaralanma iş kazası sayılır mı?

Evet, sayılır. Kötü hava ve fırtına "mücbir sebep" olarak görülse dahi, donatanın ve kaptanın fırtınaya karşı gerekli İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) önlemlerini alma, varaj ve güverte emniyetini sağlama borcu vardır. Önlem alınmadıysa işveren tam kusurludur.

14. Gemiden gemiye aktarma sırasında kaza olursa sorumlu kimdir?

Gemiden gemiye (STS - Ship to Ship) transfer sırasında yaşanan kazalarda:

• Operasyonu yöneten taraf,

• Her iki geminin donatanı ve işletmecisi,

• Ekipman hatası varsa imalatçı veya bakım firması müteselsilen (ortaklaşa) sorumludur.

15. Repatriation nedir?

Repatriation (Yurda İade), gemi adamının hastalık, kaza, sözleşmenin sona ermesi veya geminin bağlanması gibi durumlarda, tüm seyahat, konaklama ve iaşe giderleri donatana ait olmak üzere ikametgahına veya sözleşmede belirtilen ülkeye emniyetle geri gönderilmesi hakkıdır.

16. PNI kulüpleri nasıl ödeme yapar?

P&I kulüpleri ödemeyi iki şekilde gerçekleştirir:

1. Donatana Rücu: Donatan tazminatı denizciye öder, ardından P&I kulübünden tahsil eder.

2. Doğrudan/Sulh Anlaşması (Settlement): Ağır yaralanma veya ölümlü vakalarda P&I kulübü temsilcileri ve avukatları doğrudan mağdur denizci/yakınları ile bağlayıcı bir sulh protokolü imzalayarak ödemeyi yapar.

17. Gemi kaptanı kazayı saklarsa ne olur?

Kaptanın kazayı saklaması veya jurnale işlememesi:

• İdari ve cezai sorumluluk doğurur (Limanlar Kanunu ve TCK kapsamı),

• Deniz İş Kanunu ihlali sayılır,

• Mahkemede donatanın kötü niyetli ve ağır kusurlu olduğuna dair karine oluşturur.

18. Denizci raporlu iken işten çıkarılabilir mi?

İş kazası sonrası istirahat raporu alan gemi adamı, ihbar süresini 6 hafta aşmadığı sürece sağlık nedeniyle işten çıkarılamaz. Raporlu iken yapılan fesihler geçersizdir ve kıdem, ihbar ile tazminat haklarını ortadan kaldırmaz.

19. Gemi adamı kazası aracı firma sorumluluğu doğurur mu?

Gemiye adam temin eden aracı/manning acenteleri; yetkisiz işçi temini yapıyorsa, işveren vekili sıfatı taşıyorsa veya MLC 2006 standartlarına aykırı hareket ederek denizciyi güvencesiz/sigortasız gemiye gönderdiyse tazminattan donatan ile birlikte müteselsilen sorumlu tutulabilir.

20. Yabancı şirket tazminatı ödemezse süreç nasıl işler?

1. Yabancı şirkete ait geminin Türk karasularına veya limanlarına girmesi durumunda gemi üzerine İhtiyati Haciz konularak gemi bağlanır.

2. Geminin P&I sigorta kulübüne teminat mektubu verdirilmesi sağlanır.

3. Alınan mahkeme veya tahkim kararları uluslararası sözleşmeler (New York Sözleşmesi vb.) çerçevesinde icraya konulur.

21. Çatışma, yangın, patlama durumları nasıl değerlendirilir?

Bu tür teknik deniz kazalarında:

• Deniz Kazalarını İnceleme Kurulu (DKİK) ve Uluslararası Kaza İnceleme (AIB) raporları,

• Klas kuruluşu ve P&I survey tespit raporları esas alınarak donatanın "gemiye denize elverişlilik sağlama" yükümlülüğünü ihlal edip etmediği taranır.

22. Gemi adamı kazası uluslararası yetki kuralları nelerdir?

• MÖHUK m. 44: İşçinin Türkiye'deki ikametgahı mahkemeleri yetkilidir.

• MLC 2006: İşçinin mali güvence sisteminden doğrudan talepte bulunma hakkı vardır.

• Bayrak Devleti / Liman Devleti Yetkisi: Kazanın gerçekleştiği karasuları liman mahkemeleri veya bayrak devletinin kaza inceleme kurulları yetkilidir.

23. İlliyet bağı nasıl kuruluyor?

İlliyet bağı, meydana gelen yaralanma veya ölümün, yapılan gemi hizmeti ve çalışma koşulları nedeniyle gerçekleştiğinin tıbbi ve hukuki olarak kanıtlanmasıdır. Olay anı ile sağlık kurulunun maluliyet/ölüm raporu arasındaki sebep-sonuç ilişkisi Adli Tıp Kurumu incelemesiyle sabitlenir.

24. Manevi tazminat nasıl belirleniyor?

Manevi tazminat miktarı bir zenginleşme aracı olmamakla birlikte hakim tarafından takdir edilir. Belirlenirken:

• Kazanın ağırlığı ve uzuv kaybı/maluliyet oranı,

• Mağdurun duyduğu elem ve ızdırap,

• Tarafların sosyal ve ekonomik durumları,

• Donatanın kusur oranı dikkate alınır.

25. Denizci yabancı ülkede tedavi oluyorsa masrafları kim öder?

MLC 2006 ve Uluslararası Deniz Hukuku uyarınca, yabancı ülkede gerçekleşen tüm hastane, ameliyat, tedavi, ilaç ve konaklama giderlerini donatan veya donatanın P&I sigortası karşılamak zorundadır. Denizcinin cebinden ödeme yapması beklenemez; yapılan harcamalar belgelenerek donatandan tahsil edilir.

26. ITF avans ödemesi nedir?

ITF avans ödemesi, ağır yaralanma veya ölüm durumlarında mağdurun veya ailesinin acil finansal ihtiyaçlarını, tedavi ve cenaze giderlerini karşılamak amacıyla nihai tazminat hesabından mahsup edilmek üzere derhal yapılan ön ödemedir.

27. PNI kulübü ödeme yapmayı reddederse yol haritası nedir?

1. Red gerekçesi hukuki ve medikal yönden analiz edilir.

2. Donatana karşı Türkiye'de veya yetkili yabancı mahkemede dava açılır.

3. Donatanın gemisi üzerinde limanda ihtiyati haciz kararı uygulanarak P&I kulübü teminat vermeye zorlanır.

28. Gemi adamı ücret kaybı tazminatı nasıl hesaplanır?

Geçici veya sürekli iş göremezlik sürecinde mahrum kalınan kazanç; denizcinin sözleşmesindeki temel ücret, mesai ücretleri, ikramiye, borat (iaşe) bedeli ve diğer tüm sabit ödemeler dahil edilerek fiili zarar esasına göre hesaplanır.

29. Gemi adamı kaza RIZA formu geçerli midir?

Kaza sonrası acil durum veya baskı altında, gerçek zararın çok altında meblağlarla imzalatılan feragatname, ibra veya "Rıza Formu" belgeleri Türk Borçlar Kanunu m. 420 ve uluslararası emredici kurallar gereği geçersizdir. Hakiki zarar mahkemede hesaplanarak aradaki fark talep edilir.

30. Deniz iş kazası zamanaşımı süresi nedir?

• Türk Hukuku (TBK/DİK): İş kazasından doğan tazminat davalarında zamanaşımı süresi 10 yıldır.

• Ceza Zamanaşımı: Kaza bir suç teşkil ediyorsa (örn. taksirle öldürme veya yaralama), daha uzun olan ceza zamanaşımı süreleri uygulanır.

• Yabancı Hukuk: Yabancı hukukun uygulandığı durumlarda ilgili ülkenin mevzuatındaki özel zamanaşımı süreleri (genellikle 2 ila 3 yıl) dikkate alınmalıdır.