İş Kanunu Madde 4: İstisnalar

İş Kanunu Madde 4’ün Kapsamı ve İstisnaları

4857 sayılı İş Kanunu, Türkiye’de işçi ve işveren arasındaki çalışma ilişkilerini düzenleyen yasal metinlerden biridir. Kanunun esas amacı çalışma hayatında işçilerin haklarını korumak, işverenlerin yükümlülüklerini belirlemek ve iş ilişkilerinin belirli kurallar çerçevesinde yürütülmesini sağlamaktır. Çalışma hayatındaki tüm faaliyetlerin aynı özelliklere sahip olmaması nedeniyle kanun koyucu bazı iş ve iş ilişkilerini İş Kanunu kapsamı dışında bırakmıştır. Bu istisnalar, İş Kanunu Madde 4 kapsamında düzenlenmiştir. Hangi işlerin ve çalışanların 4857 sayılı Kanun hükümlerine tabi olmayacağını İstisnalar Kanunu açıkça ortaya koymaktadır.

İş Kanunu Madde 4 uygulamada büyük önem taşır. Bunun sebebi bir çalışanın kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık ücretli izin, fazla mesai ücreti ve iş güvencesi gibi haklardan yararlanıp yararlanamayacağının belirlenmesinde öncelikle çalıştığı işin İş Kanunu kapsamına girip girmediğidir. İşçi ve işverenler açısından Madde 4 hükümlerinin doğru anlaşılması oldukça önemlidir. Bu konuda desteğe ihtiyacınız varsa hak kaybı yaşamamak için uzman bir avukata danışmanız iyi olacaktır.

İş Kanunu Madde 4 Nedir?

İş Kanunu Madde 4, kanunun uygulanmayacağı iş ve iş ilişkilerini düzenleyen istisna hükmüdür. Kanunun genel kuralı, tüm işyerleri ve çalışanların İş Kanunu hükümlerine tabi olmasıdır. Kanun koyucu, bazı sektörlerin farklı çalışma koşullarına sahip olması, faaliyetlerin aile ekonomisi çerçevesinde yürütülmesi ve kimi alanların özel mevzuatlarla düzenlenmesi gerekçeleriyle belirli iş ve çalışma alanlarını kapsam dışında bırakmıştır.

Yapılan düzenleme sayesinde çalışma hayatında ortaya çıkabilecek yetki ve uygulama karmaşasının önüne geçilmesi amaçlanmıştır. Örnek vermek gerekirse deniz taşımacılığı alanında çalışan gemi adamları bakımından Deniz İş Kanunu uygulanırken, basın sektöründe çalışan gazeteciler bakımından Basın İş Kanunu hükümleri uygulanmaktadır. Böylece her sektör kendi çalışma koşullarına uygun özel düzenlemelerle yönetilir.

Madde 4’te yer alan istisnalar sınırlı sayıdadır. Kanunda açıkça belirtilmeyen bir işin kapsam dışında olduğu ileri sürülemez. İstisna niteliğindeki düzenlemeler, genel kuralın dışına çıktıkları için dar yorumlanmaktadır. Nitekim Yargıtay’ın kararları da bu anlayış çerçevesinde şekllenmektedir.

İş Kanunu Kapsamı Dışında Kalan İşler Nelerdir?

İş Kanunu Madde 4’e göre aşağıdaki işler ve iş ilişkileri kanun kapsamı dışında tutulmuştur:

Bu alanlarda çalışan kişilerin hukuki durumları farklı mevzuat hükümlerine göre değerlendirilmektedir. Kanun kapsamının dışında kalmaları, hiçbir yasal korumadan yararlanamayacakları anlamına gelmez. Sosyal güvenlik, iş sağlığı ve güvenliği ile genel hukuk kuralları bakımından çeşitli korumalar devam etmektedir.

Deniz ve Hava Taşıma İşleri Neden İş Kanunu Kapsamında Değildir?

Deniz ve hava taşımacılığı sektörleri çalışma koşullarından ötürü diğer iş kollarından önemli ölçüde farklılık gösterir. Gemilerde veya uçaklarda çalışan kişilerin görev yerlerinin sürekli değişme ihtimali vardır. Çalışma süreleri farklı kurallara tabidir. Bu konuda bazı uluslararası düzenlemeler devreye girebilir. Tüm bunlardan dolayı deniz taşımacılığı alanında çalışanlar için Deniz İş Kanunu uygulanmaktadır. Hava taşımacılığı sektöründe çalışanlar için ise özel düzenlemeler getirilmiştir. Böylece sektörün ihtiyaçlarına uygun hukuki kuralların hayata geçirilmesi amaçlanmıştır.

Hava taşıma işlerinde yer hizmetleri gibi bazı faaliyetler İş Kanunu kapsamında değerlendirilebilir. Bu nedenle işin niteliğinin ayrıca incelenmesi gerekmektedir.

Tarım ve Orman İşlerinde İstisna Nasıl Uygulanır?

Madde 4’ün uygulamada en çok karşılaşılan hükümlerinden biri tarım ve orman işlerine ilişkindir. Kanuna göre elli veya daha az işçi çalıştırılan tarım ve orman işyerleri İş Kanunu kapsamı dışında bırakılmıştır. Bu düzenlemenin amacı küçük ölçekli tarımsal faaliyetlerin ağır iş hukuku yükümlülükleri altında kalmasının önüne geçmektir. Aile işletmeleri şeklinde faaliyet gösteren çiftlikler ve tarım işletmeleri bu kapsamda değerlendirilir.

Kanun bazı tarımsal faaliyetleri istisna dışında bırakmıştır. Tarım makinelerinin üretildiği atölyeler, tarım işlerinde yapılan yapı işleri, halka açık park ve bahçelerde gerçekleştirilen çalışmalar ile işyerine bağlı bahçe işleri İş Kanunu kapsamındadır. Bir işyerinin tarım işletmesi olması tek başına yeterli değildir. İşin niteliği, çalışan sayısı ve yapılan faaliyetin kapsamı birlikte değerlendirilmelidir.

Ev Hizmetlerinde Çalışanlar İş Kanununa Tabi Midir?

Ev hizmetleri juga İş Kanunu Madde 4 kapsamında yer alan önemli istisnalardan biridir. Temizlik, yemek hazırlama, ütü, çocuk bakımı, yaşlı bakımı ve benzeri ev işleri genel olarak ev hizmeti olarak kabul edilir. Ev hizmetleri çalışan kişiler bakımından İş Kanunu hükümleri uygulanmaz. Bunun nedeni ev ortamının klasik işyeri yapısından farklı olmasıdır. Ev hizmetleri çoğu zaman ticari faaliyet kapsamında değildir. Kişisel ihtiyaçların karşılanması amacıyla yürütülmektedir.

Bununla birlikte ev hizmetlerinde çalışanların sosyal güvenlik hakları bulunmaktadır. Belirli gün sayısının üzerinde çalışan kişiler için sigorta yapılması zorunlu hale gelebilir. Bu nedenle ev hizmetlerinde çalışanların tamamen korumasız olduğu düşünülmemelidir.

Çıraklar ve Stajyerler İş Kanunu Kapsamında Mıdır?

Çıraklık ilişkisinin temel amacı iş görmekten çok meslek öğrenmektir. Bu nedenle çıraklar İş Kanunu kapsamında işçi olarak değerlendirilmezler. Çırakların hukuki statüsü Mesleki Eğitim Kanunu kapsamında düzenlenir. Çıraklar, iş sağlığı ve güvenliği bakımından koruma kapsamında olmaya devam etmektedir. Bu doğrultuda işverenler, çırakların eğitimlerini güvenli ve sağlıklı bir çalışma ortamında sürdürebilmeleri için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür.

Sporcuların Hukuki Durumu

Profesyonel sporcular da İş Kanunu Madde 4 kapsamında yer alan istisnalar arasındadır. Futbolcular, basketbolcular, voleybolcular ve diğer profesyonel sporcular kulüpleriyle yaptıkları sözleşmeler kapsamında faaliyet gösterirler. Spor faaliyetlerinin kendine özgü yapısı nedeniyle sporcuların çalışma ilişkileri özel mevzuat hükümleri ve federasyon talimatları çerçevesinde yürütülür. Transfer süreçleri, lisans işlemleri, sözleşme süreleri ve disiplin hükümleri gibi konular spor hukukunun özel kurallarıyla düzenlenmektedir. Tüm bunlardan ötürü profesyonel sporcular hakkında doğrudan İş Kanunu hükümleri uygulanamaz.

Küçük Esnaf İşletmeleri İçin Getirilen İstisna

Madde 4 kapsamında yer alan bir diğer önemli düzenleme ise küçük esnaf işletmelerine ilişkindir. Esnaf ve sanatkâr niteliğindeki işyerlerinde çalışan kişi sayısının kanunda belirtilen sınırlar içerisinde kalması halinde İş Kanunu hükümleri uygulanmayabilir. Bu düzenleme özellikle küçük ölçekli işletmelerin faaliyetlerini sürdürebilmesini kolaylaştırmak amacıyla getirilmiştir. Büyük işletmeler için öngörülen yükümlülüklerin aynı şekilde küçük esnaf işletmelerine uygulanması ekonomik açıdan bazı zorluklar doğurabilir. Buradaki önemli nokta işyerinin gerçekten esnaf niteliği taşıyıp taşımadığıdır. Ayrıca çalışan sayısının yasal sınırlar içinde olup olmadığı dikkatle incelenmelidir.

İş Kanunu Kapsamı Dışında Kalanlar Hangi Haklardan Yararlanabilir?

İş Kanunu kapsamı dışında kalan kişiler bakımından hukuki koruma tamamen ortadan kalkmaz. Bu kişiler çoğu zaman Türk Borçlar Kanunu hükümlerine göre korunmaktadır. İş Kanunu kapsamı dışında kalanlar için Sosyal güvenlik mevzuatı, iş sağlığı ve güvenliği kuralları ve ilgili özel kanunlar da uygulanabilir. Bununla birlikte kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık ücretli izin, fazla çalışma ücreti ve iş güvencesi gibi hakların değerlendirilmesinde hangi mevzuatın uygulanacağı somut olayın özelliklerine göre belirlenir. Kapsam dışında kalan bir çalışanın haklarının bulunmadığını düşünmek doğru değildir. Her olayın kendi şartları çerçevesinde hukuki değerlendirmeye tabi tutulması gerekir.

Son olarak bu bilgiler ışığında, İş Kanunu’nun 4. maddesi, çalışma yaşamında hangi iş ve iş ilişkilerinin kanun kapsamı dışında kaldığını belirleyen istisna durumlarını ortaya koyar diyebiliriz. Ayrıca bu madde uygulama alanının sınırlarını çizmektedir. Söz konusu düzenleme ile deniz ve hava taşıma işleri, belirli tarım ve orman faaliyetleri, ev hizmetleri, çıraklar, profesyonel sporcular ve bazı küçük esnaf işletmeleri bakımından farklı hukuki rejimlerin uygulanması öngörülmüştür. Bununla birlikte kapsam dışı bırakılan iş ilişkileri çalışanların hukuki korumadan tamamen yoksun bırakılması sonucunu doğurmamaktadır. İlgili alanlarda özel kanun hükümleri veya genel hukuk kuralları uygulanmaya devam etmektedir.

İş Kanunu madde 4, bir iş ilişkisinin hukuki niteliğinin doğru şekilde tespit edilmesi ve uygulanacak mevzuatın isabetli biçimde belirlenmesi, tarafların hak ve yükümlülüklerinin doğru saptanması, uyuşmazlıkların önlenmesi ve çalışma hayatında hukuki güvenliğin sağlanması açısından büyük önem taşımaktadır.