Savaş Bölgesinde Gemi Adamı Hakları: IBF Listesi, Savaş Primi, Sefer Reddi ve Tazminat (2026 Güncel Rehber)

Kısaca: Bilmeniz Gereken 8 Nokta

• Savaş ve yüksek riskli bölgeleri gemi adamı hakları bakımından IBF (International Bargaining Forum) belirler; sigortacıların JWC listesi farklı bir listedir.
• IBF savaş bölgesinde prim, günlük temel ücretin %100'üdür ve en az 5 gün üzerinden ödenir.
• Ölüm ve maluliyet tazminatı iki katına çıkar.
• Gemi adamı bölgeye girmeyi reddedebilir; dönüş masrafları işverene aittir ve 2 aylık temel ücret tutarında tazminat ödenir.
• Sefer reddi nedeniyle gemi adamı işini kaybetmemeli ve başka bir olumsuzlukla karşılaşmamalıdır.
• MLC 2006 ve ILO, "iki kat ücret" öngörmez; bu kural IBF/ITF sözleşmelerinden gelir.
• Deniz İş Kanunu'nda savaş bölgesine özgü bir sefer reddi hükmü yoktur; ancak İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun çalışmaktan kaçınma hakkı ve toplu sözleşme hükümleri koruma sağlayabilir.
• Türkiye'de oturan gemi adamı, yabancı bayraklı gemideki işvereni aleyhine kural olarak Türk iş mahkemesinde dava açabilir; alacak davalarından önce arabulucuya başvuru zorunludur.

1. Savaş Bölgesi ve Yüksek Riskli Bölge Nedir?

Uygulamada "war risk area", "savaş bölgesi", "riskli bölge" gibi ifadeler birbirinin yerine kullanılsa da gemi adamı hakları bakımından belirleyici olan tanım, IBF tarafından yapılır. IBF; Uluslararası Taşımacılık İşçileri Federasyonu (ITF) ile armatör ve işveren örgütlerini temsil eden Ortak Müzakere Grubu'nun (JNG) toplu sözleşme müzakerelerini yürüttüğü platformdur. Bölgeler, IBF bünyesindeki Savaş Faaliyeti Bölgesi Komitesi (Warlike Operations Area Committee – WOAC) kararıyla belirlenir.

IBF Toplu Sözleşmesi'nin 17.1. maddesine göre savaş faaliyeti bölgesini IBF belirler; güncel liste gemide bulundurulmalı ve mürettebatın erişimine açık olmalıdır. Aynı maddenin 17.4. fıkrası ise IBF'ye, savaş bölgelerinin yanında "yüksek riskli bölgeler" belirleme ve bu bölgelerde uygulanacak hakları vaka bazında tanımlama yetkisi verir.

IBF'nin Üç Kademeli Risk Bölgesi Sistemi

Kaynak: IBF Toplu Sözleşmesi 2026–2027, m.17; IBF Risk Bölgeleri Listesi (3 Eylül 2026). İsrail ve Lübnan limanlarına ilişkin "Level 2" bölgesinde prim, bölgede kalınan her gün için ödenir.

Sigortacıların Listesi (JWC Listed Areas) ile IBF Listesi Aynı Şey Değildir

Londra sigorta piyasasındaki Lloyd's ve IUA sigortacılarının oluşturduğu Joint War Committee (JWC) de "Listed Areas" adıyla bir liste yayımlar. Bu liste, gemi tekne savaş sigortası bakımından ek prim ve sigortacıya bildirim gerektiren bölgeleri gösterir. En güncel liste, 8 Ağustos 2026'dan itibaren uygulanan JWLA-034 sayılı listedir. JWC listesi bir sigorta aracıdır; gemi adamına doğrudan prim veya sefer reddi hakkı tanımaz.

İki liste her zaman örtüşmez. Örneğin Gine Körfezi, Libya ve Sudan JWC listesinde yer aldığı hâlde 3 Eylül 2026 tarihli IBF listesinde bulunmamaktadır. Dolayısıyla "gemim ek savaş sigortası yaptırdı, o hâlde savaş primi almalıyım" düşüncesi tek başına doğru değildir; sözleşmenizin hangi listeye atıf yaptığına bakmak gerekir.

2. 2026 Güncel IBF Savaş ve Yüksek Riskli Bölgeler Listesi

Aşağıdaki tablo, IBF Savaş Faaliyeti Bölgesi Komitesi'nin 3 Eylül 2026 tarihli kararıyla belirlenen ve 24 Eylül 2026'ya kadar uzatılan listeye dayanmaktadır. Liste 2026 boyunca kısa aralıklarla yenilenmiş, Hürmüz Boğazı ise haftalık gözden geçirmeye tabi tutulmuştur. Seferinizden önce mutlaka ITF'nin resmi sayfasındaki güncel listeyi kontrol edin.

Kaynak: IBF List of Designated Risk Areas with Applicable Benefits (as of 3rd of September 2026). Bölgelerin kesin sınırları koordinatlarla tanımlanmıştır; Karadeniz'deki bölgelerin Türk karasularını kapsayıp kapsamadığını resmi listedeki koordinatlardan kontrol edin.

Listede yer alan 1–7 numaralı bölgelerin tamamında sefer reddi hakkı ve ISPS Level 3 düzeyine denk güvenlik önlemleri alınması zorunluluğu öngörülmüştür. 8–10 numaralı genişletilmiş risk bölgelerinde ise sefer reddi hakkı bulunmamaktadır.

3. Savaş Bölgesinde Gemi Adamının Hakları (IBF ve ITF Sözleşmeleri)

Bu bölümde yer alan haklar, ITF-IMEC IBF Uluslararası Toplu Sözleşmesi 2026–2027 (1 Ocak 2026 – 31 Aralık 2027) esas alınarak açıklanmıştır. IBF sözleşmesi bulunmayan, ancak ITF'nin kabul ettiği "Uniform TCC" sözleşmesine tabi gemilerde aynı haklar sözleşmenin 16. maddesinde düzenlenmiştir; bu gemilerde bölgeleri ITF belirler.

3.1. Önceden Bilgilendirilme Hakkı

IBF sözleşmesinin 17.2. maddesine göre şirket, görevlendirme sırasında gemi adamını geminin bir savaş faaliyeti bölgesine gideceği veya girebileceği konusunda bilgilendirmek zorundadır. Bu bilgi görev sürecinde ortaya çıkarsa şirket gemi adamını derhal bilgilendirmelidir. Bilgilendirme yükümlülüğünün ihlali, hem sefer reddi hakkının kullanılmasını engelleyebileceği hem de işverenin sözleşmeye aykırı davranışı sayılabileceği için ileride açılacak davalarda önemli bir delil konusudur.

3.2. Savaş Primi (War Bonus) Nasıl Hesaplanır?

IBF sözleşmesinin 17.3(c) maddesine göre gemi adamına, geminin savaş faaliyeti bölgesinde kaldığı süre boyunca günlük temel ücretin %100'ü oranında prim ödenir; bu prim en az 5 günlük ücret üzerinden hesaplanır. Uygulamada "double pay" olarak anılan kavram budur: gemi adamı, bölgede geçen günler için olağan ücretine ek olarak bir günlük temel ücreti daha alır.

Hesaplama örneği:

• Günlük temel ücreti 60 USD olan bir gemi adamının gemisi, savaş faaliyeti bölgesinde 3 gün kalırsa: 5 günlük asgari süre uygulanır → 5 × 60 = 300 USD prim.
• Aynı gemi bölgede 12 gün kalırsa: 12 × 60 = 720 USD prim.

Yüksek riskli bölgede (güncel Karadeniz tanımı) asgari süre yoktur; prim yalnızca bölgede fiilen geçirilen günler için ödenir. Genişletilmiş risk bölgelerinde ise kural olarak yalnızca saldırı günü için ödenir.

Primin temel ücret üzerinden hesaplandığına dikkat edin. Fazla çalışma ücreti, izin ücreti veya diğer ek ödemeler primin hesaplanmasında esas alınmaz. Bu nedenle bordroda temel ücretin nasıl gösterildiği, alacağın hesaplanmasında doğrudan önem taşır.

3.3. Ölüm ve Maluliyet Tazminatı İki Katına Çıkar

IBF sözleşmesinin 17.3(b) maddesi uyarınca savaş faaliyeti bölgesinde gemi adamı, ölüm ve maluliyet hâlinde iki kat tazminata hak kazanır. 2026 yılı için sözleşmede yer alan temel tutarlar ve iki katına çıkmış hâlleri şöyledir:

Kaynak: IBF Toplu Sözleşmesi 2026–2027, m.17.3(b), m.25, m.26 ve Ek 3. İki kat tutarlar sözleşmedeki temel tutarların iki ile çarpılmasıyla bulunmuştur. Kısmi maluliyette tutar, maluliyet oranına göre belirlenir. 2027 yılı için tutarlar artırılmıştır.

3.4. Sefer Reddi Hakkı: Masrafsız Dönüş ve 2 Aylık Temel Ücret

IBF sözleşmesinin 17.3(a) maddesine göre gemi adamı, savaş faaliyeti bölgesine gitmeme hakkına sahiptir. Bu hâlde gemi adamı, evine veya işe alındığı limana dönüş tarihine kadar hak ettiği ödemelerle birlikte şirketin masrafıyla ülkesine gönderilir. Sözleşmenin 19.3(c) ve 19.4. maddeleri uyarınca, geminin savaş faaliyeti bölgesine veya yüksek riskli bölgeye girmek üzere olması nedeniyle iş sözleşmesini sona erdiren gemi adamına 2 aylık temel ücret tutarında tazminat ödenir.

Aynı maddenin (d) bendi ise gemi adamının savaş bölgesindeki bir görevi kabul etme veya reddetme hakkını, işini kaybetme ya da başka herhangi bir olumsuz sonuçla karşılaşma riski olmaksızın kullanabileceğini açıkça düzenler. Dolayısıyla sefer reddi, disiplin suçu veya işi terk olarak değerlendirilemez; bu gerekçeyle gemi adamının kara listeye alınması veya yeniden işe alınmaması, sözleşmeye aykırılık oluşturur.

Uygulamada dikkat edilmesi gereken iki nokta:

• Bildirim süresi: IBF Komitesi, Şubat 2024'te Kızıldeniz ve Aden Körfezi için verdiği kararda, liman ve tahliye imkânlarının kısıtlılığı nedeniyle gemi adamlarının bölgeye girişten en az 7 gün önce bildirimde bulunmasını öngörmüştür. Güncel bölge tanımlarında ayrıca bir süre bulunmasa da sefer reddi talebinin mümkün olan en erken tarihte ve yazılı olarak yapılması gerekir.
• Başka gemiye nakil: Aynı karara göre gemi adamı, aynı armatöre veya yöneticiye bağlı başka bir gemiye aynı rütbe, ücret ve koşullarla nakledilirse 2 aylık temel ücret tazminatı ödenmez; nakil masrafları ve bu süredeki geçim giderleri şirkete aittir.

3.5. Korsanlık veya Alıkonulma Hâlinde Ücretin Devamı

IBF sözleşmesinin 17.5. maddesine göre korsanlık veya gemi kaçırma nedeniyle alıkonulan gemi adamının iş ilişkisi ve sözleşmeden doğan hakları, serbest bırakılıp güvenli şekilde ülkesine dönünceye kadar devam eder; bu haklar özellikle tam ücret ve diğer sözleşmesel ödemeleri kapsar. MLC 2006'nın 26 Aralık 2020'de yürürlüğe giren değişiklikleriyle eklenen Standart A2.1 paragraf 7 ve Standart A2.2 paragraf 7 de korsanlık veya silahlı soygun nedeniyle esir tutulan gemi adamının sözleşmesinin sona ermeyeceğini ve ücretinin esaret süresince ödenmeye devam edeceğini düzenler. Bu MLC hükümlerinin korsanlık ve silahlı soygun hâllerine özgü olduğunu, savaş nedeniyle alıkonulma hâlini açıkça kapsamadığını da belirtmek gerekir.

4. Bu Haklar Her Gemi Adamına Uygulanır mı?

Hayır. Yukarıda açıklanan prim, iki kat tazminat ve sefer reddi hakları, kural olarak geminin IBF veya ITF kabul görmüş bir toplu sözleşmeye tabi olmasına ya da gemi adamının bireysel sözleşmesinin bu sözleşmeye atıf yapmasına bağlıdır. Bu nedenle ilk yapılması gereken, sözleşmenin ve geminin durumunun kontrol edilmesidir:

• Gemi adamı iş sözleşmesi (SEA): Sözleşmede "IBF", "ITF", "CBA", "TCC", "war risk", "warlike operations" veya "high risk area" ifadeleri geçiyor mu?
• ITF Mavi Sertifikası (Blue Certificate): Gemide ITF'nin kabul ettiği bir sözleşmenin bulunduğunu gösteren bu belge var mı?
• Toplu sözleşme metni: Sözleşmenin bir örneği gemide ve gemi adamının erişiminde mi? Talep ettiğiniz hâlde verilmiyorsa bu durumu yazılı olarak kayda geçirin.
• Güncel risk listesi: IBF sözleşmesi uyarınca güncel liste gemide bulundurulmalıdır. Liste gemide yoksa bu da işverenin yükümlülüğüne aykırılıktır.
• Ulusal toplu iş sözleşmesi: Türk bayraklı gemilerde sendikanın imzaladığı toplu iş sözleşmesinde savaş bölgesine ilişkin özel hükümler bulunup bulunmadığını kontrol edin.

Sözleşmede savaş bölgesine ilişkin hiçbir hüküm bulunmuyorsa gemi adamı haksız değildir; bu durumda koruma, uygulanacak ulusal hukukun genel hükümlerinden (Türk hukukunda İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Deniz İş Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu) ve MLC 2006'dan aranır.

5. MLC 2006 ve ILO Ne Diyor? Doğru Bilinen Yanlışlar

İnternette savaş bölgesi hakları hakkında dolaşan bilgilerin önemli bir kısmı, kaynak gösterilmeden tekrarlanan ve uluslararası metinlerle örtüşmeyen ifadeler içermektedir. Hak kaybına yol açmaması için en yaygın yanlışları düzeltelim:

MLC 2006'da Savaş Bölgesine İlişkin Hükümler

MLC 2006'nın Rehber B2.5.1 paragraf 1(b)(iv) hükmüne göre gemi adamları, geminin ulusal mevzuat veya gemi adamı iş sözleşmesiyle tanımlanan ve gemi adamının gitmeyi kabul etmediği bir savaş bölgesine gidecek olması hâlinde ülkesine dönüş (repatriasyon) hakkına sahip olmalıdır. Ancak Sözleşme'nin VI. maddesi uyarınca Kod'un B kısmı bağlayıcı değildir; bu hüküm devletlere yol gösteren bir rehber niteliğindedir. Bağlayıcı nitelikteki Standart A4.2.1 ise armatörün, iş kazası, hastalık veya tehlike nedeniyle gemi adamının ölümü veya uzun süreli maluliyeti hâlinde tazminatı güvence altına alan mali teminat sağlamasını ve sözleşmesel tazminatın tam ve gecikmeksizin ödenmesini öngörür.

ILO Denizcilik Çalışma Sözleşmesi Özel Üçlü Komitesi yetkilileri de 24 Nisan 2026 tarihli açıklamalarında devletleri, gemi adamlarının yüksek riskli bölgelerde çalışıp çalışmamayı olumsuz sonuçlardan korkmadan özgürce seçme hakkına saygı göstermeye ve MLC 2006'ya uygun olarak mürettebat değişimi ile ülkeye dönüşü kolaylaştırmaya çağırmıştır.

Türkiye MLC 2006'ya Taraf mı?

Sözleşme'nin onaylanması, 6898 sayılı Kanun ile uygun bulunmuş ve Kanun 25 Mart 2017 tarihli ve 30018 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Ancak Sözleşme'de 2014 ve sonrasında yapılan değişiklikler nedeniyle onay süreci tamamlanamamış; 2014, 2016, 2018 ve 2022 değişikliklerinin onaylanmasının uygun bulunduğuna dair kanun teklifi Temmuz 2025'te TBMM Dışişleri Komisyonu'nda kabul edilmiştir. Sürecin son durumu Resmî Gazete'den takip edilmelidir. Bununla birlikte uluslararası sefer yapan Türk bayraklı gemilerin MLC 2006 gerekliliklerine uygunluğu, yabancı limanlardaki liman devleti denetimlerinde fiilen aranmaktadır.

6. Türk Bayraklı Gemilerde Savaş Bölgesi: Deniz İş Kanunu ve İSG Kanunu

854 sayılı Deniz İş Kanunu (DİK), m.1 uyarınca denizlerde, göllerde ve akarsularda Türk bayrağını taşıyan 100 ve daha yukarı grostonilatoluk gemilerde hizmet sözleşmesiyle çalışan gemi adamlarına uygulanır. Kanunda savaş bölgesine gitmeyi reddetme veya savaş primi alma hakkını doğrudan düzenleyen bir hüküm bulunmamaktadır. Bu boşluk, gemi adamının korumasız olduğu anlamına gelmez; koruma aşağıdaki hükümlerin birlikte yorumlanmasıyla sağlanır.

Daha Elverişli Sözleşme Hükümleri Saklıdır (DİK m.48)

DİK m.48'e göre Kanun hükümleri, gemi adamına daha elverişli hak ve menfaatler sağlayan kanun, toplu iş sözleşmesi, hizmet akdi, örf ve adetlerden doğan haklara halel getirmez. Türk bayraklı gemide IBF, ITF veya ulusal toplu iş sözleşmesinde savaş bölgesi hükümleri varsa bu hükümler uygulanır.

Çalışmaktan Kaçınma Hakkı (6331 sayılı Kanun m.13)

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na 2014'te eklenen ve "denizyolu taşımacılığı yapan araçların uluslararası seyrüsefer hâllerini" Kanun kapsamı dışında bırakan m.2/2-(e) bendi, Anayasa Mahkemesi'nin 14.05.2015 tarihli, E.2014/177, K.2015/49 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. Bu nedenle İSG Kanunu'nun çalışanlara tanıdığı haklar, uluslararası sefer yapan Türk bayraklı gemilerdeki gemi adamları bakımından da gündeme gelir.

Kanun'un 13. maddesine göre ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışan, işverene başvurarak durumun tespitini ve gerekli tedbirlerin alınmasını talep edebilir; talep yönünde karar verilirse gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir ve bu dönemdeki ücret ile diğer hakları saklıdır. Tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda çalışan, bu usule uymak zorunda olmaksızın tehlikeli bölgeyi terk ederek güvenli yere gidebilir. Talebe rağmen gerekli tedbirler alınmazsa çalışan, tabi olduğu kanun hükümlerine göre iş sözleşmesini feshedebilir.

Geminin, Denizcilik Genel Müdürlüğü tarafından ISPS Kod güvenlik seviyesi 3 uygulanan bir bölgeye gönderilmesi, bu değerlendirmede önemli bir unsur olabilir. Denizcilik Genel Müdürlüğü; Kızıldeniz, Aden Körfezi ve Babülmendep Boğazı'nda seyredecek Türk bayraklı gemiler için 19 Aralık 2023'ten, İran limanları ve Hürmüz Boğazı'nda seyredecek gemiler için ise 17 Haziran 2025'ten itibaren güvenlik seviyesini 3'e çıkarmıştır. Ukrayna ve Rusya'nın Karadeniz ve Azak Denizi limanları için de en üst güvenlik seviyesi uygulanmaktadır. Belirtmek gerekir ki çalışmaktan kaçınma hakkının savaş bölgesi seferlerine uygulanmasına ilişkin yerleşik bir Yargıtay içtihadı bulunmamaktadır; bu nedenle hakkın kullanılmasından önce somut olayın hukuki değerlendirmesinin yapılması önemlidir.

Haklı Fesih, Kıdem Tazminatı ve Yurda Dönüş

• Haklı fesih (DİK m.14/II): İşverenin gemi adamına karşı kanuna, hizmet akdine veya diğer iş şartlarına aykırı davranması (örneğin bilgilendirme yapmadan ve gerekli güvenlik tedbirlerini almadan gemiyi savaş bölgesine sokması) veya ücretin (sözleşmedeki savaş primi dahil) ödenmemesi, gemi adamına bildirim süresi beklemeksizin fesih hakkı verebilir. DİK m.15'teki hak düşürücü sürelere dikkat edilmelidir.
• Kıdem tazminatı (DİK m.20): Gemi adamının m.14/II ve III uyarınca sözleşmeyi feshetmesi hâlinde, her tam yıl için 30 günlük ücret tutarında kıdem tazminatı doğar.
• Kendiliğinden sona erme (DİK m.14/IV): Geminin kayba uğraması, terk edilmesi veya harp ganimeti ilan edilmesi hâlinde hizmet sözleşmesi kendiliğinden sona erer. DİK m.20 bu hâlde de kıdem tazminatı ödenmesini öngörür.
• Yurda dönüş (DİK m.21 ve m.24): Sözleşmenin yurt dışında sona ermesi hâlinde işveren, sözleşmede başka hüküm yoksa gemi adamını geminin bağlama limanına iade etmek ve yol, iaşe ve diğer zorunlu masrafları karşılamak zorundadır. Bu yükümlülüğe uyulmazsa gemi adamı, yaptığı masraflarla birlikte 15 günlük ücret tutarında tazminat isteyebilir.

7. Yabancı Bayraklı Gemide Çalışan Türk Gemi Adamı: Hangi Hukuk, Hangi Mahkeme?

Türk gemi adamlarının önemli bir kısmı Panama, Liberya, Marshall Adaları, Malta gibi bayrakları taşıyan gemilerde çalışmaktadır. Savaş bölgesi uyuşmazlıklarının büyük bölümü de bu gemilerde ortaya çıkar.

Deniz İş Kanunu Uygulanmaz, Türk Borçlar Kanunu Gündeme Gelir

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 01.07.2025 tarihli, E.2024/14999, K.2025/5644 sayılı kararında, 854 sayılı Kanun'un yalnızca Türk bayraklı gemilerde geçen çalışmalara uygulanabileceğini, yabancı bayraklı gemilerde geçen çalışmalar için ise mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu hükümlerinin uygulanması gerektiğini belirtmiştir. 4857 sayılı İş Kanunu da m.4/1-(a) uyarınca deniz taşıma işlerine uygulanmaz. Bu nedenle Türk hukukunun uygulandığı durumlarda yabancı bayraklı gemideki gemi adamının talepleri, TBK'nın hizmet sözleşmesine ilişkin hükümleri (m.393 vd.) ile toplu sözleşme ve bireysel sözleşme hükümleri çerçevesinde değerlendirilir.

Uygulanacak Hukuk: Sözleşmedeki Hukuk Seçimi ve Asgari Koruma (MÖHUK m.27)

Yabancılık unsuru taşıyan iş sözleşmelerinde uygulanacak hukuk, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un (MÖHUK) 27. maddesine göre belirlenir. Maddenin 2025'te 7550 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen birinci fıkrasına göre iş sözleşmeleri, işçinin mutad işyeri hukukunun emredici hükümleri uyarınca sahip olacağı asgari koruma saklı kalmak üzere tarafların belirlediği hukuka tabidir. Gemi adamı sözleşmelerinde çoğu zaman bayrak devleti hukuku seçilir veya toplu sözleşmeye atıf yapılır. Hukuk seçimi yapılmamışsa, işin mutad olarak yapıldığı yer ile işin birden fazla ülkede yapılması hâlinde işverenin esas işyerine ilişkin kurallar devreye girer. Gemi adamlarında "mutad işyeri"nin tespiti tartışmalı olduğundan, bu değerlendirme dosya bazında yapılmalıdır.

Yetkili ve Görevli Mahkeme

• Türk mahkemelerinin yetkisi (MÖHUK m.44): İşçinin işverene karşı açtığı davalarda, işverenin yerleşim yeri yanında işçinin yerleşim yeri veya mutad meskeninin bulunduğu Türk mahkemeleri de yetkilidir. MÖHUK m.47/2 uyarınca bu yetki, taraflar arasındaki anlaşmayla bertaraf edilemez. Yani sözleşmede yabancı bir mahkeme yetkili kılınmış olsa bile Türkiye'de oturan gemi adamı Türkiye'de dava açabilir.
• Görevli mahkeme (7036 sayılı Kanun m.5/1-a): 854 sayılı Kanun'a tabi gemi adamlarının ve TBK'daki hizmet sözleşmesine tabi işçilerin iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarında iş mahkemeleri görevlidir.
• Zorunlu arabuluculuk (7036 sayılı Kanun m.3): Savaş primi, 2 aylık temel ücret tazminatı, ücret ve kıdem tazminatı gibi alacak ve tazminat davalarında dava açmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları bu zorunluluğun dışındadır.

ITF Sözleşmesi Türk Mahkemesinde Nasıl Değerlendirilir?

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 02.06.2014 tarihli, E.2012/10899, K.2014/17601 sayılı kararında, Malta bayraklı gemide ITF tarafından gemi adamı adına yapılan sözleşmenin işvereni bağladığını ve işverenin ITF sözleşmesine göre ödediği ücreti sebepsiz zenginleşme gerekçesiyle geri isteyemeyeceğini kabul etmiştir. Uygulamada gemi adamına biri ITF ölçeğinde, diğeri daha düşük ücretli iki ayrı sözleşme imzalatıldığı görülmektedir. Bu durumda hangi sözleşmenin esas alınacağı; bordrolar, banka kayıtları, gemideki belgeler ve tanık beyanları gibi delillerle belirlenir.

Sosyal Güvenlik Boyutu

Sosyal Güvenlik Kurumu'nun İMEAK Deniz Ticaret Odası'nca duyurulan 04.05.2016 tarihli yazısına göre, yabancı bayraklı gemilerde çalışan Türk gemi adamları bakımından 5510 sayılı Kanun'un 10. maddesi kapsamında geçici görevlendirme yoluyla yurt dışında istihdam mümkün değildir ve m.5/g hükmü yalnızca belirli şartlarda Türk işverenlerin çalıştırdığı gemi adamlarını kapsar. Bu nedenle yabancı işveren tarafından çalıştırılan birçok gemi adamı SGK'lı değildir; bu durumda savaş bölgesindeki bir saldırıda yaralanma veya ölüm hâlinde SGK iş kazası yardımları yerine sözleşmesel tazminat ve P&I sigortası teminatı öne çıkar. Sigortalılık durumunuzu sefer öncesinde kontrol etmeniz ve gerekirse isteğe bağlı sigorta seçeneğini değerlendirmeniz önerilir.

8. Alacağınızı Güvenceye Alın: Gemi Alacaklısı Hakkı ve Teminatsız İhtiyati Haciz

Gemi adamının en güçlü güvencelerinden biri, alacağın doğrudan gemiye bağlanabilmesidir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 1320/1-(a) maddesine göre ülkelerine getirilme giderleri ve sosyal sigorta katılma payları da dahil olmak üzere, gemi adamlarına gemide çalıştırılmaları dolayısıyla ödenecek ücret ve diğer tutarlara ilişkin alacaklar "gemi alacaklısı hakkı" verir. Maddenin üçüncü fıkrasına göre Türkiye'de yargı yoluyla ileri sürülen bir alacağın bu hakkı verip vermediği Türk hukukuna göre belirlenir.

Bu alacaklar TTK m.1352/1-(o) uyarınca deniz alacağı sayıldığından, gemi bir Türk limanına uğradığında ihtiyati haciz yoluyla gemi alıkonulabilir. TTK m.1363/1 kural olarak ihtiyati haciz isteyen alacaklıdan 10.000 Özel Çekme Hakkı tutarında teminat alınmasını öngörse de m.1363/3 uyarınca m.1320/1-(a) kapsamındaki gemi adamı alacakları teminat yatırma yükümlülüğünden muaftır. Ödenmeyen savaş primi ve ücret alacakları için bu yol, özellikle yabancı bayraklı ve Türkiye'de malvarlığı bulunmayan armatörlere karşı etkili bir araçtır.

9. Saldırı, Yaralanma veya Ölüm Hâlinde Gemi Adamı ve Ailesinin Talepleri

Savaş bölgesinde bir saldırı sonucu yaralanan gemi adamı veya hayatını kaybeden gemi adamının ailesi bakımından talepler birkaç farklı kaynaktan doğabilir:

• Sözleşmesel tazminat: IBF/ITF sözleşmesindeki ölüm ve maluliyet tazminatları, savaş faaliyeti bölgesinde iki katına çıkar. IBF sözleşmesinin 26. maddesine göre ölüm tazminatı, gemi adamının şirketteki çalışması sırasında gerçekleşen ölümlerde ödenir; bu ödeme, sözleşmedeki istisnalar saklı kalmak üzere işverenin kusurunun ispatına bağlı değildir.
• Armatörün mali teminatı: MLC 2006 Standart A4.2.1 uyarınca ölüm ve uzun süreli maluliyet tazminatı mali teminatla güvence altına alınmalıdır; bu teminat genellikle P&I sigortası aracılığıyla sağlanır. Savaş riskleri ise çoğu zaman ayrı bir savaş riski sigortasının konusudur. Bu nedenle hangi sigortacının hangi riski üstlendiği dosya bazında incelenmelidir.
• Türk hukukuna göre tazminat: Türk hukukunun uygulandığı durumlarda TBK m.417 uyarınca işveren, iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almakla yükümlüdür; bu yükümlülüğe aykırılık sonucu işçinin ölümü veya vücut bütünlüğünün zedelenmesinden doğan zararlar sözleşmeye aykırılık hükümlerine göre tazmin edilir. Bu çerçevede maddi tazminat (TBK m.53–55), destekten yoksun kalma tazminatı ve manevi tazminat (TBK m.56) talep edilebilir.
• Mücbir sebep savunması: Savaş ve saldırı olayları kural olarak işverenin kontrolü dışındadır. Ancak bölgenin resmi olarak savaş veya yüksek riskli bölge ilan edildiği bilindiği hâlde geminin gerekli güvenlik tedbirleri alınmadan ve gemi adamı bilgilendirilmeden bu bölgeye gönderilmesi, öngörülemezlik unsuruna dayanan mücbir sebep savunmasını zayıflatabilir.
• İbraname tuzağına dikkat: Sözleşmesel tazminat ödenirken gemi adamına veya ailesine çoğu zaman "full and final settlement" başlıklı ibra belgeleri imzalatılır. Türk hukukunun uygulandığı durumlarda gemi adamının işverenden alacaklarına ilişkin ibra sözleşmesinin, TBK m.420 uyarınca yazılı olması, hizmet sözleşmesinin sona ermesinden itibaren en az bir ay geçmiş olması, alacağın türü ve miktarının açıkça belirtilmesi ve ödemenin banka aracılığıyla hakkın tamamını karşılayacak şekilde yapılması gerekir. Bu şartları taşımayan ibra sözleşmeleri kesin olarak hükümsüzdür; gerçek alacaktan düşük ödeme yapılan ibra belgeleri ise ödenen miktarla sınırlı olarak makbuz hükmündedir. Mirasçıların kendi adlarına ileri sürdüğü tazminat taleplerinde de imzalanan belgenin kapsamı ve geçerliliği ayrıca incelenmelidir. Bu nedenle herhangi bir belgeyi imzalamadan önce hukuki destek almanız önerilir.

10. Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süreler

• Kıdem, ihbar ve kötüniyet tazminatı ile yıllık izin ücreti: 4857 sayılı Kanun Ek m.3 uyarınca, iş sözleşmesinden kaynaklanmak kaydıyla hangi kanuna tabi olursa olsun 5 yıl.
• Ücret ve savaş primi gibi dönemsel ödemeler: TBK m.147/1 uyarınca ücret gibi dönemsel edimlerde 5 yıl. Ücret niteliğindeki savaş primi alacakları bakımından da bu sürenin uygulanması gündeme gelir.
• Sözleşmeden doğan diğer alacaklar: Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça TBK m.146 uyarınca 10 yıl.
• Haklı fesih süresi: Türk bayraklı gemilerde DİK m.15'te öngörülen hâllerde fesih hakkı, fesih sebebinin öğrenilmesinden itibaren 6 iş günü ve her hâlde olaydan itibaren 1 yıl içinde kullanılmalıdır.
• Yabancı hukuk uygulanıyorsa: Seçilen hukuk veya toplu sözleşme çok daha kısa bildirim ve talep süreleri öngörebilir. Süre kaybı yaşamamak için gemiden ayrıldıktan sonra vakit kaybetmeden hukuki değerlendirme yaptırın.

11. Delil Rehberi: Savaş Bölgesi Alacağınızı Nasıl İspatlarsınız?

Savaş bölgesi uyuşmazlıklarında ispat yükü çoğu zaman gemi adamının üzerindedir ve deliller büyük ölçüde gemidedir. Gemiden ayrılmadan önce aşağıdaki belgeleri toplamaya veya fotoğraflamaya çalışın:

• İmzaladığınız gemi adamı iş sözleşmesi (SEA) ve atıf yapılan toplu sözleşmenin (IBF/ITF/TİS) örneği
• Gemide asılı veya bulunan güncel IBF risk bölgeleri listesi
• Bölgeye giriş ve çıkış tarih ve saatlerini gösteren gemi jurnali (log book) sayfaları ve rota kayıtları
• Şirketin veya kaptanın savaş bölgesine gidileceğine ilişkin bildirimleri, e-postaları ve toplantı tutanakları
• Sefer reddi talebinizi içeren yazılı dilekçe veya e-posta ile buna verilen yanıt
• Ücret bordroları (wage slip), banka hesap dökümleri ve "war bonus" kaleminin gösterilip gösterilmediği
• Geminin AIS kayıtları ve liman uğrak bilgileri (kamuya açık gemi takip platformlarından alınabilir)
• Güvenlik seviyesi değişikliğine ilişkin gemi içi duyurular ve güvenlik talimatları
• Saldırı hâlinde fotoğraf, video, sağlık raporları, olay raporları ve tanıkların iletişim bilgileri

12. Adım Adım: Geminiz Savaş Bölgesine Gidecekse Ne Yapmalısınız?

1. Sözleşmenizi kontrol edin: IBF, ITF veya ulusal toplu sözleşme kapsamında olup olmadığınızı ve savaş bölgesi hükümlerini tespit edin.
2. Güncel listeye bakın: Geminin rotasının IBF listesindeki hangi bölgeye (savaş faaliyeti, yüksek risk veya genişletilmiş risk bölgesi) denk geldiğini belirleyin.
3. Kararınızı yazılı bildirin: Bölgeye girmeyi reddediyorsanız bunu mümkün olan en erken tarihte, kaptana ve şirkete yazılı olarak bildirin ve bir örneğini saklayın.
4. Kabul ediyorsanız kayıt tutun: Bölgeye giriş-çıkış tarihlerini ve saatlerini not edin, jurnal kayıtlarını fotoğraflayın.
5. Baskıyla karşılaşırsanız destek isteyin: Sefer reddi nedeniyle tehdit, ücret kesintisi veya kara liste baskısıyla karşılaşırsanız ITF müfettişlerine ve sendikanıza başvurun.
6. Belge imzalamadan önce danışın: Dönüşte veya ödeme sırasında size imzalatılmak istenen ibra ve feragat belgelerini imzalamadan önce hukuki destek alın.
7. Süreleri kaçırmayın: Alacaklarınız için önce arabuluculuğa başvurulacağını, iş kazası tazminatlarında ise doğrudan dava açılabileceğini unutmayın.

13. Sıkça Sorulan Sorular

Gemi adamı savaş bölgesine gitmeyi reddedebilir mi?

Evet. IBF ve ITF sözleşmeleri kapsamındaki gemi adamı, savaş faaliyeti bölgesine gitmeyi reddedebilir; bu durumda şirketin masrafıyla ülkesine gönderilir ve 2 aylık temel ücret tutarında tazminat alır. Sözleşmede böyle bir hüküm yoksa Türk bayraklı gemilerde İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun çalışmaktan kaçınma hakkı ve Deniz İş Kanunu'nun haklı fesih hükümleri değerlendirilmelidir.

Savaş bölgesinden geçen gemide gemi adamı ne kadar ek ücret alır?

IBF savaş faaliyeti bölgesinde gemi adamı, bölgede kalınan her gün için günlük temel ücretinin %100'ü oranında prim alır; bu prim en az 5 gün üzerinden ödenir. Yüksek riskli bölgelerde prim bölgede fiilen geçirilen günler, genişletilmiş risk bölgelerinde ise kural olarak saldırı günü için ödenir.

"Double pay" maaşın tamamının iki katına çıkması mı demektir?

Hayır. Double pay, savaş bölgesinde geçen günler için temel ücret kadar ek prim ödenmesini ifade eder. Prim temel ücret üzerinden hesaplanır; fazla çalışma ve diğer ek ödemeler hesaba katılmaz.

2026'da hangi bölgeler IBF savaş bölgesi listesinde?

3 Eylül 2026 tarihli listeye göre Yemen kıyıları, Güney Kızıldeniz ve Aden Körfezi, Azak Denizi ve Kerç Boğazı, Kuzey Karadeniz, Ukrayna limanları ile Basra Körfezi, Hürmüz Boğazı ve Umman Körfezi savaş faaliyeti bölgesidir. Karadeniz yüksek riskli bölge; Umman Körfezi ile İsrail ve Lübnan kıyıları ve limanları genişletilmiş risk bölgesidir. Liste kısa aralıklarla yenilendiğinden sefer öncesinde güncel liste kontrol edilmelidir.

Sefer reddeden gemi adamının dönüş masrafını kim öder?

IBF ve ITF sözleşmelerinde dönüş masrafları şirkete aittir ve gemi adamı dönüş tarihine kadar hak ettiği ödemeleri alır. Türk bayraklı gemilerde sözleşmenin yurt dışında sona ermesi hâlinde DİK m.21 uyarınca iade yükümlülüğü işverene aittir; bu yükümlülüğe uyulmazsa DİK m.24 uyarınca masraflara ek olarak 15 günlük ücret tutarında tazminat istenebilir.

ITF veya IBF sözleşmesi olmayan gemide savaş primi istenebilir mi?

Savaş primi kanundan değil sözleşmeden doğduğu için, bireysel sözleşmede veya uygulanan toplu sözleşmede prim hükmü yoksa otomatik olarak talep edilemez. Ancak işyeri uygulaması, şirketin diğer gemi adamlarına yaptığı ödemeler ve sözleşmenin yorumu gibi unsurlar dosya bazında değerlendirilebilir.

Türk bayraklı gemide savaş bölgesine gitmek istemezsem işten çıkarılır mıyım?

Toplu sözleşmede sefer reddi hakkı tanınmışsa bu hakkı kullanan gemi adamının işten çıkarılması sözleşmeye aykırıdır. Sözleşmede hüküm yoksa, ciddi ve yakın tehlike bulunan hâllerde 6331 sayılı Kanun m.13'teki çalışmaktan kaçınma hakkı gündeme gelir. Bu hakkı kullandığı için sözleşmesi feshedilen gemi adamının kıdem ve ihbar tazminatı talepleri, somut koşullara göre değerlendirilir.

Savaş bölgesinde hayatını kaybeden gemi adamının ailesi ne kadar tazminat alır?

IBF 2026 sözleşmesine göre ölüm hâlinde lehtara 120.369 USD, 18 yaşından küçük her çocuğa (en fazla 4 çocuk) 24.076 USD ödenir; savaş faaliyeti bölgesinde ölüm ve maluliyet tazminatı iki katına çıkar. Türk hukukunun uygulandığı durumlarda buna ek olarak destekten yoksun kalma ve manevi tazminat talepleri de değerlendirilebilir.

Yabancı bayraklı gemide çalışan Türk gemi adamı Türkiye'de dava açabilir mi?

Evet. MÖHUK m.44 uyarınca işçi, işverenine karşı yerleşim yeri veya mutad meskeninin bulunduğu Türk mahkemesinde dava açabilir ve bu yetki sözleşmeyle ortadan kaldırılamaz. Uyuşmazlığa hangi ülke hukukunun uygulanacağı ise MÖHUK m.27'ye göre ayrıca belirlenir.

Savaş primi ödenmedi; dava açmadan önce arabulucuya gitmek zorunlu mu?

Evet. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 uyarınca ücret, prim ve tazminat gibi işçilik alacaklarına ilişkin davalarda arabulucuya başvurmak dava şartıdır. İş kazası nedeniyle açılacak maddi ve manevi tazminat davalarında ise bu şart aranmaz.

Korsanlar tarafından alıkonulan gemi adamının maaşı ödenmeye devam eder mi?

Evet. IBF sözleşmesinin 17.5. maddesi ve MLC 2006 Standart A2.2 paragraf 7 uyarınca korsanlık veya silahlı soygun nedeniyle alıkonulan gemi adamının ücret ve diğer hakları, serbest bırakılıp ülkesine dönünceye kadar ödenmeye devam eder.

Hürmüz Boğazı veya Kızıldeniz'de mahsur kalan gemi adamının hakları nelerdir?

Bu bölgeler 2026 itibarıyla IBF savaş faaliyeti bölgesidir. Bölgede kalınan süre boyunca %100 savaş primi ödenir, ölüm ve maluliyet tazminatı iki katına çıkar ve gemi adamı ülkesine dönmeyi talep edebilir. Gemi adamının sözleşme süresi dolmuş ya da armatör ücret ve bakım yükümlülüklerini yerine getirmiyorsa, MLC 2006 kapsamındaki repatriasyon ve terk edilme (abandonment) güvenceleri de gündeme gelir.

Savaş veya yüksek riskli bölgeye giren bir gemide çalışmak, gemi adamına olağan görevin çok ötesinde haklar kazandırır: savaş primi, iki kat ölüm ve maluliyet tazminatı, sefer reddi hakkı, masrafsız dönüş ve 2 aylık temel ücret tazminatı. Ancak bu hakların önemli bir kısmı toplu sözleşmelerden doğduğu için sözleşmenin, geminin bayrağının ve uygulanacak hukukun doğru tespiti belirleyicidir. Türk bayraklı gemilerde İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile Deniz İş Kanunu'nun sağladığı koruma; yabancı bayraklı gemilerde ise Türk mahkemelerinin yetkisi, TTK'daki gemi alacaklısı hakkı ve teminatsız ihtiyati haciz imkânı, hak arayışında etkili araçlardır. Liste ve bölge tanımları sürekli değiştiğinden, sefer öncesinde güncel durumun kontrol edilmesi ve delillerin gemide iken toplanması hak kaybını önlemenin en etkili yoludur.

Savaş bölgesi seferlerinden doğan ücret, prim, tazminat ve dönüş haklarınıza ilişkin somut durumunuzun değerlendirilmesi için Arıkan Avukatlık Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.

Kaynaklar

• ITF-IMEC IBF International Collective Bargaining Agreement 2026–2027 (m.17, 19, 25, 26)
• IBF List of Designated Risk Areas with Applicable Benefits (as of 3rd of September 2026)
• ITF–JNG Ortak Açıklaması: Hürmüz Boğazı Savaş Faaliyeti Bölgesi (5 Mart 2026)
• IBF Savaş Faaliyeti Bölgesi Komitesi: Kızıldeniz ve Aden Körfezi Kararı (16 Şubat 2024)
• ITF Uniform TCC Agreement 2026–2027 (m.16, 18)
• ILO – Maritime Labour Convention, 2006, as amended (2022 değişiklikleri dahil konsolide metin)
• ILO – MLC 2006 Özel Üçlü Komitesi yetkililerinin Hürmüz Boğazı açıklaması (24 Nisan 2026)
• Lloyd's Market Association – Joint War Committee Listed Areas
• 854 sayılı Deniz İş Kanunu (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı)
• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu
• 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun
• 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu
• Denizcilik Genel Müdürlüğü – Kızıldeniz ve Aden Körfezi'ndeki Güncel Gelişmeler
• Denizcilik Genel Müdürlüğü – ISPS Kod Güvenlik Seviyeleri
• İMEAK Deniz Ticaret Odası – Yabancı Bayraklı Gemilerde Çalışan Türk Gemiadamları Hk. (Sirküler No: 409, 26.05.2016)
• Anayasa Mahkemesi, 14.05.2015 tarihli, E.2014/177, K.2015/49 sayılı karar
• Yargıtay kararları: Yargıtay 9. HD, 01.07.2025, E.2024/14999, K.2025/5644; Yargıtay 9. HD, 02.06.2014, E.2012/10899, K.2014/17601

Yasal uyarı: Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki görüş niteliği taşımaz. IBF risk bölgeleri listesi ve bölgelere ilişkin haklar kısa aralıklarla değişebilir; yazıdaki bilgiler 16 Eylül 2026 tarihi itibarıyla günceldir. Somut uyuşmazlıklarda sözleşme hükümleri, geminin bayrağı ve uygulanacak hukuk dikkate alınarak ayrıca değerlendirme yapılmalıdır.